Šira familija

Interteritorijalni teleportacioni urbanizmi:

Riga na vodi susreće Beograd na vodi

U maju 2024. godine, Eagle Hills, investitor sa sedištem u Dubaiju, čiji portfolio uključuje i najvišu zgradu na svetu, Burdž Kalifu, javno je objavio da kompanija ulaže tri milijarde evra u projekat Riga na vodi, koji obuhvata izgradnju kompleksa uz desnu obalu reke u glavnom gradu Letonije. Na događaju povodom pokretanja projekta, održanom u nekadašnjem terminalu putničke luke u Rigi, investitori su istakli da će projekat predstavljati okvir za saradnju Ujedinjenih Arapskih Emirata i Letonije zasnovanu na zajedničkoj strateškoj viziji razvoja Letonije i njenog glavnog grada, kao i njegovom preoblikovanju u „novi centar Evrope”. Kako navode: „Cilj je da se ovo područje pretvori u živahnu urbanu oazu koje nudi skladnu mešavinu luksuznih stambenih objekata, zelenih površina i aktivnog života zajednice, sa neposrednim pogledom na obalu.”[1]

Dogovor je delimično omogućen zahvaljujući tome što istaknuti letonski biznismen i političar Ainars Šlesers, često nazivan „oligarhom”, i njegova porodica polažu prava na zemljište na tom području. Ta prava datiraju iz devedesetih godina, nakon obnove nezavisnosti Letonije, kada je država uvela privatizacione sertifikate kao način prenosa vlasništva ne samo nad zemljištem već i nad državnim preduzećima i infrastrukturom u privatne ruke. Sve dok investitori iz Ujedinjenih Arapskih Emirata mogu da postignu povoljan dogovor sa Šlesersom i njemu bliskim ljudima, mogućnost izgradnje novog, luksuznog i u velikoj meri ekskluzivnog urbanističkog projekta ostaje otvorena.

Šlesers, koji ove godine ponovo pokreće svoju političku karijeru novom izbornom kampanjom, i dalje nosi nadimak „Buldožer”, koji je postao prepoznatljiv prizor na ulicama širom Letonije. Na promotivnim materijalima pojavljuju se velike građevinske mašine pod sloganom „Hajde da uzdignemo Letoniju!”.

Riga na vodi je rođak projekta Beograd na vodi, čija priča počinje još 2012. godine i koji je već uveliko poprimio svoje obrise. Projekat je prvi put najavljen na vrhuncu predizborne kampanje. Tokom plovidbe Savom Aleksandar Vučić je plan otkrio svom gostu Rudolfinu Đulijaniju. Projekat je preuzeo Eagle Hills iz Abu Dabija. Masterplan, koji je predviđao rušenje većeg dela beogradske Savamale uz Savu, predstavljen je u Dubaiju 2014. godine. Ubrzo su širom grada počeli da se pojavljuju plakati sa natpisom „Dobrodošli u grad Eagle Hillsa i Beograda na vodi”. Generalni urbanistički plan Beograda trebalo je promeniti. Država je usvojila lex specialis, zakon kojim je uveden izuzetak koji je omogućio izgradnju uz reku. Usvojene su, između ostalog, mere poput izdvajanja rečnih obala iz opšteg režima i ukidanja obaveznog arhitektonskog konkursa. Ubrzo su počela rušenja. Teoretičarka arhitekture Linda Lakner ovaj slučaj definiše kao primer „postpolitičkog” grada.[2]

Mayday, Mayday

I u Rigi i u Beogradu najpre su otvoreni izložbeni prostori ispunjeni renderima, sa portretima investitora iz Dubaija na zidovima i informacijama o cenama i kupovini, koje se dobijaju na zahtev, kroz individualnu prezentaciju. Jezik oba projekta odgovara sve rascepljenijem odnosu prema gradovima u koje su se umetnuli: Rigi i Beogradu. Kada prilazim prodavcu u Rigi na vodi, on mi kaže: „Neće biti loših komšija u okolini.”

Na mnogo načina, ovi projekti, para-Dubaiji, funkcionišu kao teleporti. Oni ne razvijaju odnos sa demokratskim gradom, već dolaze kao već zamišljeni urbani svetovi, uvezeni kroz rendere, investicije i mutne zemljišne poslove. Teleportacioni urbanizam prethodi gradu, funkcionišući kao intrateritorijalna jedinica: lex specialis parakapital. Arhitektura, povezana sa „zlatnim vizama” i mogućnostima investiranja, izdaje kartice za dolazak koje ostaju zaglavljene u vazduhu. Peščani dvorci evropskog Istoka tonu u rastuće tržište luksuznih nekretnina.

[1] Emirates News Agency, “Eagle Hills Launches ‘Riga Waterfront’ Project in Latvia with Investments Exceeding €3 Billion,” 23. maj 2024.

[2] Linda Lackner, Belgrads Radikale Ränder (Hamburg: adocs, 2020), 215.